Тоҷикистон истиқлолияти давлатии худро 9 сентябри соли 1991 эълон кард, ки ин ҳодиса пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ ба вуқӯъ пайваст. Ин рӯз ҳамчун Рӯзи истиқлолияти давлатӣ ҷашн гирифта мешавад ва нишонаи пойдории давлат, асолати миллат ва саодати мардум аст. Пеш аз Истиқлолият, Тоҷикистон ҳамчун ҷумҳурии иттиҳодӣ дар ҳайати Иттиҳоди Шуравӣ буд ва таърихи он ба солҳои 1920-ум бармегардад, вақте ки ҳудудҳои он муайян карда шуданд. Дар солҳои аввал, кишвар бо мушкилоти иқтисодӣ ва сиёсӣ рӯбарӯ шуд, зеро аз субсидияҳои Москва маҳрум гардид ва системаи бартерӣ аз байн рафт. Ин ҳолат ба афзоиши шиддати сиёсӣ ва минтақавӣ оварда расонд. Истиқлолият ҳамчун марҳилаи навин барои бунёди давлатдории миллӣ хизмат кардааст.
Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, кишвар бо ҷанги шаҳрвандӣ (1992-1997) рӯбарӯ шуд, ки боиси марги аз 35 ҳазор то 157 ҳазор нафар ва муҳоҷирати ҳудуди 1 миллион нафар гардид. Ин ҷанг байни ҳукумат ва мухолифин, ки аз ҳизбҳои исломӣ ва демократӣ иборат буданд, ба вуқӯъ пайваст ва ба ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар таъсири ҷиддӣ расонд. Дар соли 1992, низоъҳои аввалин бо марги ҳазорҳо нафар ва муҳоҷирати оммавӣ оғоз шуданд. Дар солҳои 1994-1996, бо миёнҷигарии Созмони Милали Муттаҳид (СММ), музокирот ва созишҳои қисман, аз ҷумла оташбас, ба даст омаданд. Дар соли 1997, сулҳ барқарор гардид, ки бо баргардонидани муҳоҷирон ва ислоҳотҳои сиёсӣ ҳамроҳ буд. Созишномаи сулҳ ба ҳамгироии мухолифин ба ҳукумат ва ислоҳотҳои сиёсӣ мусоидат кард. Ин ҷанг ба рушди ҳуқуқӣ таъсир расонд, зеро зарурати қонунҳои нав барои ҳифзи ҳуқуқҳо ва устуворӣ эҳсос мешуд. Ба андешаи ман, аз таҳлили монографияи «Пешвои миллат ва соли маърифати ҳуқуқӣ», саҳми Пешвои миллат дар ҳалли ҷанги шаҳрвандӣ ва барқарорсозии сулҳ заминаи рушди қонунгузориро фароҳам овард, зеро ӯ ҳамчун асосгузори сулҳу ваҳдат дар ташаккули сиёсати ҳуқуқӣ нақши муҳим дошт.
Истиқлолият имкон дод, ки Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр дар арсаи байналмилалӣ эътироф шавад. Дар 2 марти соли 1992, Тоҷикистон узви комилҳуқуқи Созмони Милали Муттаҳид (СММ) гардид ва то имрӯз пешниҳодҳои зиёде аз ҷониби кишвар дар ин созмон қабул шудааст, аз ҷумла эълони соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо. Ин дастовардҳо ба таҳкими ҳуқуқӣ ва ҳамкориҳои байналмилалӣ мусоидат кардаанд, ки дар навбати худ рушди қонунгузориро ҳавасманд гардонидаанд.
Пас аз истиқлолият, Тоҷикистон робитаҳои хориҷиро бо кишварҳои ҳамсоя ва байналмилалӣ барқарор кард. Робитаҳо бо Русия ҳамчун шарики стратегӣ идома ёфтанд, аммо диверсификатсия ба самти Чин, Эрон ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико низ дида мешавад. Кишвар узви созмонҳои байналмилалӣ, аз қабили Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) ва Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ), гардид. Аммо робитаҳо бо ҳамсояҳо, аз ҷумла Ӯзбекистон ва Қирғизистон, бо мушкилоти марзӣ ҳамроҳ буданд. Ин ҳамкориҳо ба қабули қонунҳои байналмилалӣ ва ислоҳотҳо мусоидат карданд. Ба андешаи ман, аз таҳлили монографияи «Пешвои миллат: роҳи сулҳ, ваҳдат ва рушди Тоҷикистон», сиёсати «дарҳои кушод» таҳти роҳбарии Пешвои миллат заминаи ҳамкориҳои байналмилалиро мустаҳкам кард, ки ба рушди қонунгузории соҳибихтиёр мусоидат намуд.
Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ ва Раиси Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар таърихи навинтарини кишвар нақши муҳим дорад. Ӯ аз соли 1992 ҳамчун Раиси Шурои Олии Тоҷикистон ва аз соли 1994 ҳамчун Президенти кишвар фаъолият мекунад. Дар соли 2015 бо қонуни махсус унвони «Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат» ба ӯ дода шуд, ки ин унвон ҳуқуқҳои ҳаётӣ, аз ҷумла эҳтироми ҳаётӣ ва ҳимоя аз таъқибро таъмин мекунад.
Фаъолияти Пешвои миллат дар барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ муҳим аст. Ӯ дар ҳалли ҷанги шаҳрвандӣ ва баргардонидани муҳоҷирони ҷангӣ саҳми калон гузошт, ки ин кор ба устувории истиқлолияти давлатӣ мусоидат кард. Дар соли 1997, таҳти роҳбарии ӯ, Созишномаи сулҳ имзо шуд, ки ба ҳамгироии мухолифин оварда расонд.
Таҳти роҳбарии Пешвои миллат, ислоҳотҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ гузаронида шуданд, ки аз соли 2000 то имрӯз идома доранд. Аз ҷумла, бунёди неругоҳҳои барқии обӣ, ба мисли Неругоҳи Роғун, ва таҳкими сарҳадҳо бо Афғонистон, махсусан пас аз соли 2021, аз дастовардҳои муҳим буданд. Пешвои миллат дар сиёсати хориҷӣ низ фаъол аст, ки аз соли 1992 то имрӯз идома дорад, аз ҷумла ташаббусҳои обӣ дар СММ, ки ба таҳкими мақоми Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ кӯмак кардааст. Ин дастовардҳо Пешвои миллатро ҳамчун сиёсатмадори хирадманд ва меъмори давлатдории миллӣ муаррифӣ мекунанд. Пешвои миллат ҳамчун тарғибгари арзишҳои ҳуқуқӣ ва демократӣ дар Тоҷикистони соҳибистиқлол, сиёсати ҳуқуқиро ҳамчун воситаи таҳкими равобити ҷамъиятӣ ва рушди устувори давлат истифода кардааст, ки ин ба таҳкими волоияти қонун мусоидат намуд. Фаъолияти Пешвои миллат дар барқарорсозии сулҳ ва ваҳдат заминаи устувории сиёсӣ ва ҳуқуқиро фароҳам овард, ки ҳатто дар шароити танқидҳои байналмилалӣ, дастовардҳои ҳуқуқиро мустаҳкам гардонид.
Рушди қонунгузорӣ дар Тоҷикистони соҳибихтиёр аз қабули Конститутсияи нав дар соли 1994 оғоз ёфт, ки ин ҳуҷҷат ҳамчун пойдевори давлати ҳуқуқбунёд ва демократӣ шинохта шуд. Конститутсия бори аввал тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид ва ҳуқуқҳои асосии инсон, ҳокимияти ҷудогона ва низоми президентиро муайян кард. Дар солҳои 1999, 2003 ва 2016, тағйиротҳои конститутсионӣ ворид карда шуданд, ки маҳдудиятҳои муддати президентиро бардоштанд ва ҳизбҳои сиёсии диниро манъ карданд.
Дар давраи соҳибистиқлолӣ, қонунҳои зиёде қабул шуданд, ки ба таҳкими ҳуқуқҳои инсон, мубориза бо терроризм ва рушди иқтисодӣ нигаронида шудаанд. Масалан, дар соли 1993, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи ҳуқуқҳои кӯдак» қабул гардид, ки ба ҳифзи ҳуқуқҳои кӯдакон равона шуда буд. Дар соли 1998, Кодекси оила тасдиқ шуд, ки муносибатҳои оилавӣ ва ҳуқуқҳои шаҳрвандонро танзим мекард. Дар соли 1999, Қонуни ҶТ «Дар бораи мубориза бо терроризм» қабул гардид, ки ба таъмини амният ва мубориза бо экстремизм нигаронида шудааст. Ислоҳотҳои судӣ ва ҳуқуқӣ таҳти роҳбарии Пешвои миллат гузаронида мешаванд, ки ба беҳбуди низоми ҳуқуқӣ мусоидат мекунад. Дар соли 2022, Қонуни аввалин «Дар бораи мубориза бо табъиз» қабул шуд, ки ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон нигаронида шудааст. Рушди қонунгузорӣ дар заминаи сиёсати ҳуқуқӣ ва маърифати ҳуқуқӣ, ки Пешвои миллат тарғиб мекунад, ба таҳкими ҳуқуқҳои инсон ва мубориза бо радикализм мусоидат кардааст. Рушди қонунгузорӣ ба ҳамкориҳои байналмилалӣ низ мусоидат кардааст. Тоҷикистон ҳамчун узви СММ ва дигар созмонҳо, қонунҳои мувофиқ ба стандартҳои байналмилалиро қабул кардааст, ки ин ба таҳкими соҳибихтиёрӣ кӯмак мерасонад.
Пас аз истиқлолият, Тоҷикистон робитаҳои наздик бо Русияро нигоҳ дошт, аз ҷумла ҳамкорӣ дар соҳаи амният ва иқтисод. Чин ҳамчун шарики иқтисодӣ муҳим гардид, бо сармоягузориҳо дар инфрасохтор. Ин робитаҳо ба қабули қонунҳои марбут ба ҳамкорӣ ва амният мусоидат карданд.
Робитаҳо бо ИМА ва Аврупо пас аз соли 2001 афзоиш ёфтанд, бо кӯмакҳои молиявӣ ва ислоҳотҳо. Ин робитаҳо ба рушди ҳуқуқӣ мусоидат кардаанд. Ҳамкориҳои байналмилалӣ таҳти роҳбарии Пешвои миллат, ба монанди сиёсати «дарҳои кушод», ба таҳкими қонунгузории соҳибихтиёр ва ҳамоҳангӣ бо стандартҳои байналмилалӣ мусоидат кардааст.
Истиқлолияти давлатӣ, фаъолияти Пешвои миллат ва рушди қонунгузории Тоҷикистони соҳибихтиёр робитаи ногусастанӣ доранд. Истиқлолият заминаи ҳуқуқӣ барои давлатсозӣ фароҳам овард, Пешвои миллат ин равандро роҳбарӣ кард ва рушди қонунгузорӣ дастовардҳои онро мустаҳкам гардонид. Имрӯз Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр ва устувор дар арсаи байналмилалӣ шинохта мешавад. Ин омӯзишҳо барои фаҳмиши беҳтари таърихи навинтарини Тоҷикистон муҳиманд ва метавонанд ба сиёсатҳои оянда мусоидат кунанд. Саҳми Пешвои миллат дар рушди қонунгузорӣ ва таҳкими истиқлолият ҳамчун намунаи давлатдории оқилона барои наслҳои оянда хидмат мекунад.
ПАРВОН МИРЗОЗОДА,
профессор, декани факултети ҳуқуқшиносии
Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
